Trg Republike
GLAVNI TRG,qualiter Circa Forum, St, Istvan ter ili Trgrepublike - danas.Zabluda i grešaka u gradogradnji uvek je bilo i uvek će ih i biti, ipak, to je pitanje ocene nečijeg stručnog mišljenja, uz moguću objektivnos ipak nosi i u sebi subjektivnost, u onom smislu
" JA bih to bolje rešio."! Osvrćući se ka prošlosti, moguće je davati i ocene za pojedine gradograditeljske zahvate njihov planera i i vizionara. Koliko su one osnovane, pitanje je tumačenja. Valja uvek imati na umu prohujale vekove i niz promena društveno-ekonoski, političkih i tehnoloških u minulim vremenima. Grad graditi je dugotrajni i kontinuirani proces u njegovoj planskoj, a u zadnje vreme i pored planova - neplanskoj izgradnji ("tzv. Divlja gradnja.".) Obično se za neke "promašaje" iz prošlosti u uređenju gradskih prostora pripisuje njegovim planerima, ali se zaboravi, da su neretko oni izloženi pritisku gradske uprave - nalogodavca, kako bi svoju projektantsku viziju bili primorani izmeniti po ukusu nadležnih. To se dešavalo u prošlosti, dešava se i danas i vajkada će se i dešavati. Stoga je baš i nezhvalno "suditi" prethdnicima, arhitektama, urbanistima, kvalifikovanim gradograditeljima sa manje ili više nadarenosti, ali i onim grado(raz)graditeljima - nadležnim kreatorima -nalogodavcima, iza čega se u osnovi ipak krije njihovoih nedoskrivernih interesa -estetetskih ili finansijskih. I oni su ti koji su primorali planere da se odreknu ličnih, učivih tadašnjih i sadašnjih vizija u interesu nekih - viših,tj ličnih intersa nalogodovca ". No, najmanje delimično svoje vizije uređenja prostora - jer nije po NJIHOVOM !
ali jedno je ipak sigurno, ako se u početku osmišljavanja dela gradskog prostora, do tad neizgrađenog, pogreši u samom početku, onda se u narednim periodima povlači greška za greškom. Menjaju se vremena, planeri -vizionari, kao i nalogodavci, a sve se to da očitati u stvarno izgrađenom prostoru ,kako imam običaj zvati :"na licu grada" samo treba videti,pročitati i odgonetnutnuti - da ili ne ! Jedan od takvih gradskih prostora je i GLAVNI TRG , danas nazivan Trg Repulike.
Od sredine XVIII veka, pa do danas na početku XXI veka, nekako se da zaključiti, možda i ne slučajno u proteklim vekovima - večito se početkom i krajem istih, stalno menjao i preuređivao. Tome su zasigurno doprinele i navedene promene ukupnog dešavanja društva u tim proteklim vekovima..Upravo, sada maja 2006. godine, svedoci smo i to opet na samom početku veka, još jedne sasvim očekivane promene. No, vratimo se unazad par vekova i pokušajmo na osnovu do sada raspoložive i poznate sačuvane arhivske dokumentacije, naparaviti jedan mali "kalidedoskop" dešvanja u njegovom planiranju ,izrastanju i kontinuiranom preoblikovanju. Mišljenja sam , da je taj GLAVNI TRG, uistinu najbolje svedočanstvo u planersko-urbanističkom-arhitektonskom , prerastanju palanke u grad - današnji. Drugim rečima ovaj GLAVNI TRG jeste najgradskiji deo ovog grada -Subotice. Iz tih pobuda valja prohoditi kroz minule vekove - rečju,orginalnim planovima njegovog večitog pruređivanja, ali i sačuvanim viuelnnim prezentaci razglednicama iz raznih perioda njegovih promena izgleda. Jedino tako dobijamo, uz malo nostalgije i mašte, sveukupniju sliku o njegovom nastajanju, oblikovanju i preolikovanju u skladu sa zahtevima ondašnjih i sadašnjih njegovih tvoraca u osmišljavnju tog - večito GLAVNOG TRGA ovog grada
Pa, onda krenimo sa kazivanjem! O arheloškim brojnim lokalitetima i o tvrđavi ispod njenog podgrada formiran je i ovaj TRG , biti će reči u nekom drugom kazivanju, obzirom da ih je bilo iz raznih milenijuma, od kojih su mnogi i zataškani, i "pojeo ih mrak". -nažalost! No sasvim pouzdano i zasigurno možemo pratiti planski dokumentovano razvoj GLAVNOG TRGA i njegovo formiranje počev od sredine XVIII veka pa do danas.
 |
Prvi put ovaj vekovno trgujući GLAVNI TRG, zvan u različitim vekovima različitim imenima,ga jedva naziremo na kartografskom prikazu iz 1747 godine, a tadašnji začetak budućeg grada nazivao Trgovište- Sent Marije, sa kojeg je uvećan, detalj i budućeg centra grada. (označeno -krugom ). |
Godine 1778. godine sačinjena je prvi detaljni prikaz same teritorije tadašnjeg grada.Isti je toliko precizan,da se može uz malo truda uporediti, sa svim kasnijm kartama grada, poćev od prve polovie XIX veka, pa sve do danas. Na njemu se jasno ističu glavni putni pravci, položaj otvorenih votokova i gradskih bara
Na ovoj karti grada jasno je označen budući GLAVNI TRG -kao potpuno neizgrađen prostor,presečen krivudvim vodotokom ,mostom i pored njega dermom, kao i kapelom Sv, Roka ( 1738) .
Taj vodotok je sabirao vodu od Kaelebijskog jezera utucao u Jasi baru , krivudao kao neke rezdelnica gradom,skupio vodu iz Vrbovog potoka i dalje3. nastavio krivudati "Mlakom", sve do uliva u nekadašnji Mali Palić, nekada zvanim "Šandorskom barom", koja je bila povezana sa Palićkim jezerom. (Videti mikroreljefne karekteristike) Preko otvorenog prostora sredinom trga vijuga vodotok, sa mostom od prilike sredinom trga, a u pravcu Somborskog puta.( označeno ).Autor ovog plana bio je Karl Leopold Kovač.
Već 1782. godine susrećemo se sa prvim regulacionim planom ,kojim se uspostavlja regulacija GLAVNOG TRGA, ( Projectum qualiter Circa Forum... u prevodu - " kako će biti raspoređena prazna zemljišta oko vašarišta u gradu M. Teresiopolis godine 1782. od senatora Karla Leopolda Kovača " .) kojim tek treba da se formira budući trg odnosno TRGOVIŠTE - pijaca, koja će u središnjem delu trga ostati glavnom pijacom sve do 1912 odine, normalno samo u pijačne dane, a ne kao danas. ( videti o pijacama).Bilo je predviđeno 21 parcela !
Ovim regulacionim planom zacrtan je i oblik današnjeg trga, samo su se objekti u protekla dva veka počeli vremenom menjati, da bi zadobio današnji izgled, približno po zamisli njegovog autora makar verovatno je i bio, tako potpisan,isti K.L.Kovač
Generalna postavka, ostala je konceptualno ista , ali realizacija ovog prvog plana regulacije GLAVNOG TRGA, ubrzo će se početi sprovoditi , postupno, ali po nekim drugim reguleacinim planovima i drugačijim parcelacijama.
Ovim prvim planom. zacrtane su severna i zapadna regulaciona linija trga, a postojeći krivudavi vodotok usmeren je ka budućoj ulici, danas zvanoj Štrosmajerova ulica . Formirao je urbane blokove i iste isparcelisao. E, tu kod formiranja urbanih blokova, kao celine i to smaknute, iako je imao prazan neizgrđen prostorprostor mišljenja sam, da je tu napravljena i njegova PRVA GREŠKA i trajno nepopravljiva, a kod budućeg urbanog bloka omeđenog današnjim ulicama : 10 oktobra,Trg oktobarske revolucije , Felegeijeve i Matka Vukovića, kao i narednog urbanog bloka : Glavni trg, današnja ulica Dimitrije Tucovića,Trg 29 Novembra i opet 10 Oktobra.kao moguća DRUGA GREŠKA. Zato sam tog mišljenja što je isti planer K.L.Kovač,gotovo u potpunosti neizgrađenom praznom prostoru zacrtao novom regulacijom ova dva urbana bloka, koji su potpuno prekinula prirodne vekovne vodtokove. Ova konstatacija se posebno odnosi na PRVU GREŠKU- manji urbani blok. Današnjeg aspekta i organske planimetrij grada, možda je moglo i drugćije osmisliti logičke prave vekovne vodne i suvozemne putne poteze i formirti trg ili i trgove.
Jedna od suštinskih promena je i regulisanje prirodnog vodoka sa severa, koji je proticao kroz grad, te je stari most koji se nalazio na početku tzv. Rudić Ulice i to na starom Bajskom putu( Via Bajaensis) premestio na budući GLAVNI TRG "glavni trg otprilike gde je posle postavljen spomenik kako ga je nazvao Forum Nuovum " , približno gde je 1816 izgraden spomenik Sv. Trojstva..
Nije na odmet spomenuti, pažlivom čitaocu i na planu označena tada već postojeća kapela Sv Roka na Somborskom putu i,kao Nova ecrkva - današnja katedrala, koja je u to doba bila u izgradnji, kao i na mestu današnje gimnazije dvostruka suvača
Ne bih ja davao predlog, kao urbanista - arhitekta - " kako je možda moglo biti i ovako" uistinu više nije ni bitno- prošlo je i više od dva veka.! No,nije bilo tako, (mada imam ideju), a sada je ovako, zadobivši svoju patinu vekovnu i danas je zaštićeno kao urbanamorfološka celina, sa njenim adekvatnim fizičkim - izgrađenim strukturama nastalim od tada do danas. Jedino svedočanstvo da je tamo bio prirodni vodotok pored tašnjeg vašarišta,a prema ovoj ideji planski regulisan kasnijim planovima, je spomenik Sv. Ivana Nepomuka, zaštitnika voda, koji su tu nalazi od kraja druge polovine XIX veka , ali je i dan danas uvek zakićen svežim cvećem ( nikad nisam uspeo videti osbu koja tamo redovno donosi cveće , mada decenijama prolazim pored njega). Neko možda nostalgično sećanje u čitavom ovom kazivanju je i tzv "Plava fontana", ali o njoj posembno u XX. Veku
Već 1786. godine izvesni, Samuel Pavai( samo tada se pominje u arhivskoj gradiu sa ovim planom ) , uradio je drugojačije veći urbani blok, novim planom regulacije i parcelacije istog prostora. Povod za njegovu izradu je kao i danas što se dešava uz moje suvišno obrazloženje, nastao je u vezi nekog spora oko parcelcelacije i međa kod ovog većeg već formiranog urbanog bloka, kojim koriguje prethodni regulacioni plan i formira pravougani urbani blok, gotovo identičan sadašnjem. Na ovom regulacionom planu da se i uočiti da koriguje ušće otoke Jasibare u Vrbov potok, iz čega sledi zaključak da to tada još i pored prethodnog plana ovaj vodotok je i dalje tekao slobodno i vijugao ovim prostorom prema nastajućem BUDUĆEM GLAVNOM TRGU. Nije nezanimljivo uočiti, da je ovaj veći urbani blok imao planiranih parcela.
I onda dođe 1790. godina, isto tako plan uređenja užeg dela grada od Gabrijela Vlašića, ( " ... Plan za novu regulaciju grad Marije Teresiopolis .... " ) koji se zapravo odnosi na prostor uređenja šireg centra grada sa akcentom na Glavnom TRGU. Po pitanju planske regulacije na njemu su korigovana istočna regulaciona linija današnje ulice Dimitrija Tucovića, odnosno zapadna ograda bašte Franjevačkog samostana..
Nadalje, zacrtana je regulacija dana sssnje ulice Age Mamušića. Isto tako, važno je uočiti da je vodotog preko glavnog trga konačno valjda regulisan, a na samom trgu središnja površina podeljena je na dva trapeza namenjena pijaci u tržnim danima. Oko "Curie"-ondašnje gradske kuće i gimnazije predviđen drvored. Jedan manje poznati detalj, danas, odmah pored Gradske kuće, a prema istoku, ( na danšnjem Trg slobode bio je postavljen STUB SRAMA- verovatno, obzirom da je to bilo ubičajeno kažnjavanje nakraju retardiranog feudalnog poretka XVIII, pratećeg dokumenta nema, ali otom potom u nekom drugom kazivanju.
za koji su se lancima vezivali kažnjenici - javno, za opomenu ostalim građanima. (O prekršajima i "kaštrigovanju", posebno ). Nije na odmet skrenuti pažnju i na zapis "Morass - močvara" , ali to je jedan drugi vodotok, koji je tekao preko današnjeg Trga Žrtavaq fašizma, i presecao ul. Petra Drapšina.
Regulacioni plan čije granice je zacrtao još K.L.Kovač 1778. ali su ga istoričari - prvi Ištvan Ivanji, a kasnije i svi koji su koristili njegove podatke, kao izvor u priči o gradu i protumačili greškom kao PLAN GRADA što zapravo nije tačno (zabluda u istorijskom tumačenju ! ) Naime, ovaj kvadrat užeg centra grada zacrtao je Karlo Leopold Kovač, još na onom prvom detaljnom planu gradske teritorije iz 1778 . godine, na kome se vidi tadašnja ukupna veličina grada, a ovaj iz 1799 - štampani je samo replika prethodno zacrtane vizionarske ideje K.L.Kovača,kojom se samo prostorno definiše gradski prostor budećeg najgradskijeg i danas dela grada , koji sad uz minimalne prostorne grasnuce definišemo kao zašzicenu zonu centra grada, a na kojem je oni,ad, danas nama delokom kraju XVIII veka trebalo izmiliti ga vizionarski, te započeti proces pograđivanja grada.( O ovome pisano o planiranju budućeg grada u XVIII veku.)
Ovo dokumentovano kazivanje o jednom od najznačajnijih gradskih prostora i dan danas, -GLAVNOG TRGA, a sa izvesnim ponosom ističem kao urbo-analitičar geneze GRADSKIH STRUKTURA započeto je sa njegovim planskim osmišljavanjem, čak na kraju onog davno prohujalog kraja XVIII veka, ipak se nije baš tako brzo realizovalo. ( iz tog perioda malo je postjalo gradova, kako imam u šali kazati , a po onoj pesmi " S one strane Dunava ". Uostalom GRAD GRADITI je dugotrajni proces u vremenu i prostoru . Da je to tako svedoče i dve nazovimo ih panorama ovog GLAVNOG TRGA u prvoj polovini XIX veka. Kako je to trjalo postupno i vremenski , svedoče i tri prikaza aksonometrijska iz istog perioda.
| Cehoska povelja 1815 - L Mađar- str34 I.Ištvan 1838 - str197 |
Ova dva prikaza , zapravo dočaravaju prethodno urbonističko planski regulisan prostor koji baš i ne liči na zamišljeno vizionarski od prije pola veka ! planski regulisana, a ponajmanje baš i ne liče vizuelno na centar grada i njegov GLAVNI TRG
I prošlo je vreme, slobodni prostori su formirani u urbane blokove i počeli su se planski izgradivati kontinuirano objekti u skladu sa tada važećim propisima za ovu teritoriju grada. Većina ih nosi stilsko obeležje perifernog klasicizma. O tome svedoči i ovaj prikaz iz glavnog trga iz 1863.
Očita je razlika u preoblikovanja palanke sa zvučnim nazivom Slobodni kraljevski grad. Sada već gotovo posle više od pola veka gradogradnje Subotica zadobiva gradski lik. Na neki način, pažljivo analizirajući ovaj akvarel, uočljava se da je POZORIŠTE već izgrađeno, a svpjom velepnošću i monumentalnošću i dimenzijama dominira nad tadašnjom Gradskom kućom - varmeđom., ako se izuzme njen toranj, koji je bio i u funkciji požarne osmatračnice.
| Ne potraju dugo, tačnije , 1878. godine,urađen plan za kaldrmisanje GLAVNOG TRGA, te Somborskog i Segedinskog. Ovim planom Segedinski i Somborski put spojeni su dijagonalno.preko trga. Ova dijagonalna veza,dva puta presecala je trg ispred Sv. Trojstva ( 1816.god podignut). Taj put "dijagonalni prodor" ostao je sve do izgradnje sada tzv. Stare gradske kuće. |
| 1878. Tot Šandor - plan vizura oko 1880... prema velikoj crkvi - put još nije izveden i u pijačnim danima je tako izgledao |
| tako jedno vreme je to trajalo i dođe ponovo nova prekretnica vekova. Sada XIX u XX - novi milenijum. Priprema se planski rušenje Varmeđe i stare Gimnazije, obzirom da je već nova izgrađena prema državnom konkursu koji je dobio Ferenc Rajhl, zet tadašnjeg gradonacelnika. Sve ide planski svojim tokom. |
   
| Godine 1908 pristupa se izgradnji sadašnje Gradske kuće dovršene 1912. godine. Obzirom na njenu monumentalnost, velelepnost i sasvim novi tada još nepriznati napredni stil - secesiju, valjalo je i ispred njene pročeone fasade urediti primereni park i ukloniti vekovno tradicionalnu pijacu ! Već 1910 urađena su dva plana.Valja o svakom po neki komentar dati. Vrlo je zanimljivo da su se oba ova regulaciona plana realizovala -vizionarski, svaki u svoje vreme, ali na različite načine u kontinuitetu izgradnje grad, a prevashodno u urađenju GLAVNOG TRGA i to u stvarnom fizičkom prostoru - neovisno od toka promena svih uticajnih faktora od te 1910 do danas. u stvarnom vifičkom gradskom-urbanom prostoru !
Prvi plan, tzv "Šugarut" ( čiji toponim i danas živi u komunikaciji građana)čiji je autor uistinu vizionarski i u ideji je uistinu zaživio konceptualno čak posle pola veka je u danas stvarnom fizičko -urbanom prostoru i zove se Aleja Maršala Tita, nije realizovan prema planu, ali vizionarska ideja je ipak sprovedena. Kratko zamisao je bila da se GLAVNI TRG poveže kao parkovski uredeno šetalište, pravolinijski sa tada, pa i danas Dudovom šumom. Čak je predviđao i tramvajski krak od GLAVNOG TRGA do Dudove šume. |
|
Drugi plan regulacijke i uređenja trgova oko Gradske kuće - Frankl Ištvan, glavni gr. Ing. |
|
|
|
| požarni bazen |
| plava fontana |
| novo rešenje |
Nije, normalno tu kraj kazivanja, setimo se iz uvoda pošetci i krajevi vekovima se uvek nešto menjaju na ovo GLAVNOM TRGU. Tako u prvoj polovini XX veka, trasa tramvaja koja je vodila od Malog Bajmoka, preko trga i korzoom pa sve do željezničke stanice, postalala je tesna za mnoga kola i fijakere,tramvaje i pešake, a tek za pešake i tek poneki auto viđenijih uglednika grada ili varoši. Tada se došlo na novu ideju da se tramvajska pruga izmesti u današnju štrosmajerovu ulicu. O čemu ima i beležka u lokalnoj štampi. Tako se i zdesilo , po drugi put, pijaca izmeštena (po običju gradskom u kontinuitetu , o tom posebno !). I tramvaj prođje tom ulicom. Ne zadugo, po ustaljenom gradskom kontiuniranom običaju, željnih stalo boljih i umnijih gradograditeljskih poriva, konačno se i ova pruga ukinula , tačno aprila 1974 godine XX veka.. Tavorili su tako ružičnjaci, rđale šine, a tzv
"žuta kocka klinker, polako propadala.. Trajalo je to tako desetak godina i onda u jubilarnih 1945-1985 uradi se delimično pešačka zona zaštićenog centra grada, i štrosmajerova dobi ovaj izgled -današnji! O mogućim njenim korekcijama za sad se svašta razmišlja. Od mnogih ideja kako sa prošlost ne vratiti nego ispraviti i primeriti sadašnjosti i budućnosti, jedna od ideja bila je(i ostala) pustiti asocijativni vodotok sa mostovima susretanaja , ljubavi i čekanja, a i nedeljnim paviljonom ispred Muzičke škole za podnevni koncert - onako građanimama za dušu i uživanje. Po nekima bilo bi to višestruko blagouogodno, oko i uhu građanina, obzirom da čitava pešačka zona ovde upravo nije dorečena u smislu njenog zaokruženja kao celine. Ovo je samo jedna od ideja sa samog kraja XX veka, a na početku trećeg milenijuma. Zagovornici ove ideje imaju dva dosta argumetovana odgovora, na kontra pitanja. Prvi je da je ovde odvajkada tekla voda sredinnom rada, a druga da je taj urbani potez deo celine čiste pešačke zone kao celine
Nekako sam mišljenja posle svega izrečenog i razmišljanja da će ovaj KRUŽNI TOK, KONAČNO ZATVORITI KRUG SVIH TIH VEKOVNIH IZMENA,KOREKCIJA I PRILAGOĐAVANJU VREMENA I RAZNIH ZAHTEVA; ALI MOŽDA I HTENJA KA BOLJITKU - POSLE ČITAVA PROTEKLA DVA VEKA.
I na kraju jedne od ovih priča ili kazivanja o GRADU koja će još uslediti, ni danas mi nije jasno kako je Subotica, mogla administrativno izgubiti status G R A D A godine .........., kada je posle Trijanonskog sporazuma 1919 bila treći grad u novoformiranoj tadašnjoj Jugoslaviji, a još 1779. godine ? Ti gradovi na teritorije današnje Republike Srbije, bez omalovažavanja, bili su daleko u svom razvoju i izgledu, u odnosu na moj GRAD. ! Skoro uzimam sebi slobodu, da konstujem još jednu grešku , sada u Prostornom planirunju, koje nesumnjivo po meni ima svoje neke društveno- ekonomske i političke konotacije.Uostalom, to je moja lična prosudba , ali možda i nisam u pravu ! Uostalom, za volju nekome, ko ne deli moje mišljenje, administrativno ga je i dobio onomad od carice Marije Terezije. Sve je podložno promenama. No u osnovi, ako ćemo baš se zamisliti, moglo bi se ovo kazivanje i završiti recimo ovko : uvek nas zanima prošlost, pomalo okrećemo glavu od ovakvo neizvesne sadašnjosti,( možda nam je lakše), ali ipak gledamo u budućnost gradogradnje ovog grada.
 |
 |
 |
 |
| |