Subotica i Palić kroz istoriju

Subotica se prvi put spominje u pisanom izvoru kao Zabotka (u Županiji Bodrog) 1391. godine. U svojoj viševekovnoj istoriji često je menjala ime, npr: Zabatka, Zabathka, Sobotica, Suppotize, Szent Maria, itd.

Tragovi života na ovim prostorima postoje još od praistorijskih vremena na šta upućuju brojni arheološki lokaliteti, tragovi naselja.

U srednjem veku Subotica se spominje kao ugarski feudalni posed. Malobrojno stanovništvo okuplja se oko postojeće tvđave u središtu naselja. Turska najezda ka srednjoj Evropi zahvatila je i Suboticu 1542. g. Posle pobede Eugena Savojskog nad Turskom vojskom kod Sente 1698. g. Subotica ulazi u sastav Vojne granice, kao teritorija vojnog korduna protiv upada Turaka. U to vreme dolazi do velikih migracija u ove krajeve. Po ukidanju Vojne uprave 1743. g. mesto postaje kameralni grad Szent Maria. Na širokom prostranstvu nalaze se salaši koji predstavljaju karakterističan tip nastambe stanovništva.

Godine 1779. mesto dobija privilegiju slobodnog kraljevskog grada i ime Maria Theresiopolis. U njegov sastav ulaze brojne okolne pustare i naselja.

U narednom veku broj stanovnika se povećava, naročito dolaskom zanatlija i trgovaca iz raznih krajeva Evrope.

Železnička pruga dospeva u ove krajeve 1863. g., povezajući tako Balkan sa srednjom Evropom (Zemun-Subotica-Budimpešta).

U to vreme grade se putevi, javne i stambene zgrade, po uzoru na Evropu. Godine 1847. izgrađena je zgrada Pozorišta, gde su gostovale pozorišne predstave sa glumcima iz Novog Sada i Budimpešte.

Na prekretnici izmedu 19. i 20. veka Subotica sa razvijenim zanatstvom, manufakturom i trgovinom stiče primat u razvoju u širem regionu tadašnje Austro-Ugarske.

Subotičanin Ivan Sarić priredio je prvi javni let u Subotici 1910. g. na avionu sopstvene konstrukcije, pred oko sedam hiljada posetilaca. Bilo je to sedam godina posle letova braće Rajt i pola godine posle leta Eduarda Rusijana.

Palić se prvi put spominje 1462. pod imenom Palij. Vremenom se formira selo koje Turci u svojoj evidenciji pominju pod imenom Paleđhaza 1580. od kog naziva je postao današnji Palić (Palics).

Početkokm 19. veka vodu Palića već su koristili za kupanje, jer su analize vode pokazale da ima lekovita svojstva (za kožne bolesti i hemoroide).

Godine 1842. počinje podizanje parka po uzoru na engleske vrtove sa vijugavim stazama. Prvo banjsko kupatilo je izgrađeno 1845., (gostionica u kojoj su postavljene drvene kade u kojima se moglo kupati u zagrejanoj vodi). U godinama koje slede grade se nova kupatila (lekovita, topla, hladna, blatna), gostione ("Mala Gostiona" 1852.), hoteli (hotel "Park" 1856.) i brojni letnjikovci imućnijih trgovaca i veleposednika (jedna od njih je i vila Falcione, danas apoteka).

Posetioci su počeli da dolaze u sve većem broju, jedni (uglavnom iz udaljenih mesta) sa nadom za ozdravljenje, a drugi sa željom da se odmore i zabave. Na balovima i u gostionicama svirali su čuveni ciganski orkestri, organizovane su plesne zabave, igrane pozorišne i amaterske predstave. Mogućnosti za razonodu bile su raznovrstne: vožnja čamcem, kuglanje, tenis, streljaštvo, tombole i izleti u okolne šume, Suboticu i Segedin.

Veliki radovi na izgradnji Palića počinju 1909. godine. Po planovima Marcela Komora i Dežea Jakaba grade se Vodotoranj, Ženski štrand, Velika terasa, Muzički paviljon, hotel "Jezero". Park se rekostruiše u baroknom stilu i obogaćuje velikim brojem vrsta drveća. Godine 1912., 15. septembra na svečanosti pored spomen česme gradonačelnik je proglasio radove završenim. Palić je tada upoređivan sa čuvenim Karlovim Varima, Visbadenom i Sent Moricom.

Sportski život Palića neodvojiv je od ličnosti Lajoša Vermeša, svestranog sportiste, gimastičkog šampiona, atlete, rvača, mačevaoca, bicikliste i klizača. Organizator letnjih palićkih igara i zimskih tamičenja u klizanju i jedrenju na ledu. Godine 1891. izgradio je vile "Lujza" i "Anna", "Bagoljvar" i prvu biciklističku stazu u zemlji.

Subotica, raskrsnica Evrope, istoka i zapada, severa i juga, sa više graničnih prelaza izmedu Srbije i Mađarske, najseverniji multietnički grad Srbije plodne Vojvodine i ravne Bačke, puna plemenitih ljudi i gostoljubivih domaćina.

Dolazeći u ovaj grad prepoznajemo siluetu Gradske kuće i njenog tornja, simbola i vidikovca grada. Ovaj objekat, centar grada i pešačke zone izgrađen u stilu mađarske secessije (1908-1912) zaštićen je spomenik kulture od izuzetnog značaja. U zgradi nalaze gostoprimstvo gradska uprava, Muzej, Istorijski arhiv, restoran "Elza pod tornjem", butici, banke, gradska apoteka i svi srećnici svečanog čina sklapanja braka.

Ima nešto čarobno u tom reperu nad gradom, njegovom bljesku i senkama, te mu se uvek svi vraćamo puni emocija.

Sa severne strane stare lepotice nalazi se park sa predivnom plavom fontanom, a sa istočne, na samom trgu, zelena fontana. Ovde nailazimo na Gradsku biblioteku, osnovanu 1890. godine, koja se nalazi u zgradi nekadašnje Nacionalne kasine, sagrađene 1896. godine u stilu neobaroka, okruženu poslastičarnicom "Ravel" i opevanim nekadašnjim restoranom "Spartak".

Osvrćući se, vidimo spomenik cara Jovana Nenada koji se nalazi ispred ulaza zgrade Narodnog pozorišta - Nepszinhaza. Ovo je najstarije pozorište u Srbiji, izgrađeno 1854. godine. U doba izgradnje u stilu klasicizma sa njegovih šest kopozitnih stubova, sredinom XIX veka, zasigurno je konkurisao crkvenim tornjevima i vizurama grada u modernom nastajanju.

Dalje se šetajući "Korzoom", (ulica Borisa Kidriča) prolazimo pored niza velelepih objekata sa prekretnice XIX i XX veka, bivših hotela i najamnih palata, danas kafića i butika; prolazimo kroz park starih platana i stižemo do železničke stanice. Ovo je prva izgrađena pruga (1869.) na ovim prostranstvima panonske nizije i južnije, koja je spajala Budimpeštu, Segedin i Suboticu, u pravcu Zagreba i Rijeke. Tek 1899. godine izrađena je pruga Budimpešta-Subotica-Beograd.

U povratku sa železničke stanice zasigurno se mora videti predivan objekat građanske arhitekture u stilu secesije, jedan od najlepših u Evropi izrađen kao stambeni objekat (arhitekta Ferenc Rajhl). Danas je to spomenik kulture u kojem je smešten Likovni susret - galerija.

Ako nastavimo dole ka jugu, dolazimo do raskrsnice kojom dominira hotel "Patria" od koje se ide levo prema istoku na Palić, a pravo dalje prema jugu dolazi se do glavne autobuske stanice, izgrađene 1986. godine.

Brojne fontane, fontanice i česme pravi su ugođaj za građane i putnike nemernike, pored kojih se mogu odmoriti, osvežiti i piti vode. Mnogobrojne poslastičarnice i kafići svojevrsne su destinacije letnjeg doba na otvorenim terasama u senci debele hladovine celtisa - "gelegunja", kako ih ovdašnji građani nazivaju.

U neposrednoj blizini Gradske kuće nalazi se samostan i franjevačka crkva posvećena Sv. Mihovilu Akanđelu 1736. g. Subotičani je zovu "Stara crkva" i ona je najstarije zdanje i svedok istorije grada. Nastala je na ostacima srednjovekovne tvrđavice koja datira iz XV veka. U više navrata bila je proteklih vekova, posebno u drugoj polovini XVIII veka, dograđivana i izgrađivana. Ovaj kompleks je konačno zadobio svoj današnji izgled na prekretnici XIX i XX veka kada mu je prizidana kapela Crne Gospe, ali i sama se crkva proširuje i dobija drugi zvonik.

Nedaleko od nje, severoistočno, nalazi se srpska pravoslavna crkva, posvećena svetom Vaznesenju Gospodnjem, u kojoj se nalazio ikonostas (autor Jovan Popović), koji je prilikom obnove ove crkve restauriran i prenesen u Aleksandrovo, u crkvu posvećenu svetom Dimitriju gde se i danas nalazi. Aleksandrovo, južni ulaz u grad, planski formirano prigradsko naselje sa početka XIX veka danas je uraslo u gradsko tkivo.

Severno od centra nalazi se svetska kulturna baština subotička Sinagoga, sa svojim predivnim proporcijama, genijalnim arhitetkonskim i oblikovnim rešenjima sa početka XX veka, kada je stil gradnje secesije na ovim prostorijama bio tek u začetku. Njeni projektanti su bili vrsni graditelji Jakab Deže i Marcel Komor, koji su nakon njene izgradnje, sa podosta kapitalnih arhitektonskih i urbanističkih zahvata, obeležili Suboticu i kao grad secesije.

Ako nastavimo šetnju prema zalasku sunca, proći ćemo pored najstarije, do danas očuvane Mlečne pijace, sa obiljem svega mogućeg u ponudi što se može naći na pijaci, čak i tzv. mali buvljak.

Nastavimo li još dalje prema zapadu, proći ćemo pored zgrade subotičke Gimnazije, podignute na samom kraju XIX veka. Njoj je prethodila gimnazija s početka druge polovine XVIII veka, koja je porušena zbog izgradnje sadašnje Gradske kuće.

Krećući se dalje prema zapadu, ka Somborskom putu, prvo će nas iznenaditi socrealistički spomenik Trg Žrtava fašizma (autor Toma Roksandić) iz sredine XX veka, koga nadvisuju dva tornja subotičke katedrale (bazilika od 1974. g.), građanima poznata kao "Velika crkva". U doba svoje izgradnje bila je veća od stare zgrade Gradske kuće. Crkva je posvećena svetoj Tereziji Avilskoj, čiji je lik pridodat grbu Subotice kada je stekla status slobodnog kraljevskog grada (1799.). Izgrađena je u dva maha, pred sam kraj XVIII veka. Valja zastati, pogledati ovaj trg, malo se odmoriti i nastaviti šetnju.

Dalje prema zapadu nailazimo na najveću atrakciju grada u poslednje dve i po decenije XX veka. To je prostor na samoj nekadašnjoj periferiji grada, preko puta hipodroma i to namesto bivše "stareške pijace" danas tržni centar "Mali Bajmok" poznatiji kao "Buvljak". Može se samo konstatovati da je ovo za protekli vek postao pravi savremeni tržišni centar, gde se ukrštaju svi trgovački putevi roba, istoka i zapada, severa i juga, sa najnovijim proizvodima, a u neposrednoj blizini nalaze se auto i stočna pijaca. Preko puta se nalazi i "varoška kapija" zapadnog ulaska u grad.

Za svakog putnika namernika grad Suboticu čini jedan krug radijusa od oko 300 metara, opisanog oko bazisa tornja. Grad sa svojih današnjih devet tornjeva - u kojem dominiraju urbani pejzaži, izdaleka vidljivi u ovoj ustalasaloj ravnici severne Bačke - zapravo je mnogo, mnogo veći. Ovaj mu prostor daje gradski lik u kome se i njegovi stanovnici osećaju građanima. Krećući se prema centru, sa njegove periferije uobičajeno je reći "idemo u grad - varoš".

U šetnji gradom možda se može uočiti neki tramvaj, danas samo kao tužno sećanje, ali kad krenete ka Paliću ponovo se susrećete sa starom istom vizurom. Naime gotovo čitav prošli vek tramvaj je spajao ova dva dela današnjeg grada i izletišta. Prolazimo modernim putem, susrećući autosalone, sajmište i trgovinski centar i stižemo do današnjeg naselja Palić i jezera.

Čarolije palićkog pejzaža u svim godišnjim dobima, uistinu su impresivne. Do sada prva poznata imresija o gradu Subotici i Paliću zabeležena je crtežom vojnog inženjera vojske prince Eugena Savojskog, koji je posle bitke kod Sente 1698. godine, kada je proterao Turke sa one strane Tise i na pohodu prema Segedinu odmorio svoju vojsku kraj ovog jezera.

To je ujedno i prvi kartogravski prikaz jezera i grada Subotice (Szabatska...). Zanimljivo je konstatovati da možda nije slučajno, gotovo tri veka posle, na istom mestu izniklo građanima omiljeno vikend naselje.

Jezero Palić, sa svojom lekovitom vodom i muljem, je već od sredine XIX veka bilo banja sa velikim parkom oko njega. Na prekretnici XIX i XX veka, kada se i grad počeo širiti prema istoku, Palić postaje omiljeno ekskluzivno lečilište, izletište južne Panonije i samih građana.

Iz tog perioda potiču brojne pitoreskne vile, kao i monumentalni objekti u funkciji ugostiteljstva (vodotoranj, Velika terasa, ...). Ovaj trend, uz izvesno usporenje početkom druge polovine XX veka, ponovo je u zamahu izgradnjom novih hotelskih kapaciteta, sportsko-rekreacionih terena i ponovnim podizanjem banjskog turizma.

Tu se nalaze hoteli "Prezident", "Park", "Jezero", "Sport", "Lira", "Cvetni salaš"; restorani "Mala Gostiona", "Riblja čarda", "Vila Viktorija", "Fontana", "Brvnara", "Golub", "Guljaš čarda", "Vinski dvor", "Sunjog čarda", ...

U poseti Paliću neizostavno je videti Zoološki vrt (1945), koji svojim koncepcijama uređenja i tretmana životinja spada među vodeće u Evropi.

Grehota bi bilo ne videti Teniski klub "Palić" (1884) u Velikom parku (1856) i ne popiti neko osvežavajuće piće u "debeloj" hladovini stoletnih stabala u čijoj se neposrednoj blizini nalazi i "Letnja pozornica" izgrađena na samom početku druge decenije poslenjeg veka prošlog mielnijuma, koja je ponovo obnovljena i na kojoj se danas u letnjem periodu održava međunarodni filmski festival "Palić".