Održivost razvoja grada Subotice
Antun Rudinski i Petar Andrić
J.P. Zavod za urbanizam, izgradnju i uređivanje opštine Subotica
Planske granice grada u odnosu na njegovu prostornu razuđenost
Subotica je jedan od malobrojnih gradova u Jugoslaviji koji ima kontinuiranu prostorno - plansku dokumentaciju počev od XVIII veka do danas. Prva granica grada i unutar nje budućeg centra grada, zacrtane su na prekretnici XVIII i XIX veka, a rezultirale su planskim uređenjem delova grada, posebno njegovog današnjeg centra po kome Subotica dobija svoj prepoznatljivi GRADSKI LIK i to tek na prekretnici XIX i XX veka.
U XX veku urađena su četiri plana grada /GUP-a/, a sada je u toku izrada novog GP-a. Analizom svih planova i stvarnog stanja u prostoru, planirano - realizovano, uočena je pojava stalnog neplanskog širenja urbane osnove grada. Grad se širio obodno, izvan planiranih granica. Formirane su fizičke strukture tipa ruralnog stanovanja na poljoprivrednom zemljištu bez planske regulacije i neophodne prateće infrastrukture. Socijalno ugroženo stanovništvo naseljavalo je ove prostore stvarajući obaveze gradu. Ovakva neplanska gradnja počela je da razgrađuje grad, a grad do sada nije uspeo da zaustavi taj proces. Svakim novim GUP-om, "planeri" su pokušavali taj proces ruralizacije grada obuzdati pripajanjem urbanizovanom prostoru. U periodima relativnog ekonomskog blagostanja planski su izgrađeni pojedini delovi grada sa fizičkim strukturama tipa kolektivnog i individualnog stanovanja.
Imajući u vidu periodično neplansko i iznuđeno "neopravdano" horizontalno širenje grada, kao posledica pojavile su se međuzone po nekadašnjem obodu grada sa dotrajalim i GRADU neprimerenim fizičkim strukturama, te se nameće zaključak prilikom izrade novog GP-a, da se akcenat stavi na replaniranje upravo tih zona, odnosno regeneraciju novim, gradski primerenim, fizičkim strukturama i gustinama stanovanja.
Grad mora utvrditi mere, uz plansku dokumentaciju, kojima će se zaustaviti proces prostornog širenja i daljeg razgrađivanja i istrajati u istinitom procesu gradogradnje sa osnovnim i jasnim ciljem njegove održivosti.
Održivost razvoja grada Subotice
Kontinuitet planiranja
Kako i da li se može ODRŽATI GRAD kada i pored kontinuiranog njegovog urbanistickog planiranja i njegovog osmišljavanja od puna dva veka, konstantno u zadnjim decenijama XX veka izmiče u prostoru iz ruku njegovih planera neosmišljeno se šireći gotovo nezaustavljivim trendom? Koji su to onda zapravo uzroci? Šta je uloga nas, njegovih sadašnjih planera? Moguće je jedino da konstatujemo uzroke ove pojave, te da damo po vlastitom viđenju smernice i uputstva i sebi i planerima koji dolaze posle nas kako je moguće održati i pograditi grad.
Istorijski prikaz
XVIII vek
Poveljom o sticanju statusa Slobodnog kraljevskog grada novim imenom Maria Theresiopolis 1779. godine, grad je stekao i nove obaveze prema bečkoj kruni, mahom finansijske prirode, ali je za nas planere grada posebno zanimljiva tačka br.11 iz pomenute povelje kojom se nalaže da se grad u interesu bezbednosnih zahteva opkopa, a kasnije i okruži zidom po ugledu na ostale kraljevske gradove, te da se izgrade kapije koje će se stalno nadzirati. (1) Uloga ovih šančeva bila je višeznačna. Za gradsku upravu - ispunjenje obaveze iz povelje, ali njihov suštinski smisao nije bio samo kontrola ulaska u grad, već i prikupljanje prihoda u gradsku blagajnu. Međutim, sa urbanološkog aspekta njihova uloga bez sumnje za nas je najbitnija obzirom da utvrđuje PRVU GRANICU GRADA, danas njegovu urbanu praosnovu, unutar koje se GRAD podelio - zonirao na unutrašnji grad - zonu budućeg centra grada i spoljašnji grad, njegovu periferiju sve do pomenutih šančeva. Ovo zoniranje jasno je označeno na prvom detaljnom prikazu grada - planu grada iz 1778. godine (2). Tadašnji kraljevski komesari postarali su se između ostalih naredbi i obaveza grada prema bečkoj kruni da se ova odredba i sprovede o čemu svedoci plan šančeva iz 1826. godine (3).
Njihova uloga bila je značajna u njenom sprovođenju. Jedna od takvih je i obaveza za one koji su kupovali ovde zemlju, da u gradu izgrade "lepu kuću" (4). Ova odredba nije bez značaja sa aspekta prostornog i urbanističkog planiranja. Tako su planski stvorena karakteristička dvojna staništa - salaš na zemlji i kuća u gradu, a osnovni cilj je bio uvođenje zemljišnjih knjiga (gruntovnice) i sprovođenje poreske politike na nekretnine. Prema istorijskim izvorima može se smatrati da je prvi građevinski pravilnik donesen 1782. godine.
 |
Grafički prilog 1: |
XIX vek
U ovom veku je zapravo započet proces preoblikovanja dotadašnje palanke sa jasnim ciljem njenog pretvaranja u GRAD. Već l820. godine susrećemo se sa prvim urbanističkim planom grada, a 1838/39. godine i prvim katastarskim premerom urbane osnove grada (5), tako da su ustanovljene i zemljišne knjige.
Predpostavlja se da je drugi urbanistički plan grada /na osnovu nekih indicija/ urađen sredinom ovog veka, a drugi katastarski premer grada i pripadajućih mu okolnih naselja izvršen je 1878. godine.
Sumarno sagledana planska aktivnost u ovom veku imala je akcenat na isušivanju gradskih bara i njihovim nasipanjem u cilju pretvaranja u građevinsko zemljište, na planskoj regulaciji otvorenih vodotoka koji su proticali kroz njegovu urbanu osnovu i na zameni dotrajalih fizičkih struktura iz prošlih vekova u nove primerene ovom veku. Sve ove planske aktivnosti realizovale su se putem parcijalnih regulacionih planova za pojedine delove grada. Značajno je konstatovati po pitanju realizacije ovog planskog procesa, da je prilikom formiranja nove ulične mreže u najvećoj mogućoj meri ispoštovana organska struktura zatečene urbane osnove, posebno kod glavnih putnih pravaca, kao i zoniranje unutar urbane osnove na GRADSKI CENTAR I NJEGOV OBOD - PERIFERIJU GRADA. U mirnom periodu prekretnice XIX i XX veka, na vrhuncu ekonomskog i duhovnog razvoja, Subotica sa novoizgrađenim fizičkim strukturama gradskog tipa zadobija svoj tako prepoznatljiv GRADSKI LIK (objekti za javnu namenu i stambeno-poslovni objekti spratnosti do P+2) na prostoru vek prije planski zacrtanog CENTRA GRADA, kao i duž glavnih saobraćajnica. Nove, zamenjene fizičke strukture po obodu grada su imale karakter stambene izgradnje za ovo doba uslovno nazvane "tip ruralne arhitekture" /trščani krovovi, tipska izgradnja tzv. panonske kuće/. Moguće je da iz tog perioda potiču i dve anegdote o GRADU: - "jedan putnik namernik je popevši sa na vidikovac tornja sadašnje, tada nove gradske kuće navodno izjavio da je Subotica skup grad!", misleći verovatno na izgled njegovog centra, sa fizičkim strukturama izgrađenim po uzoru na ostale evropske gradove, parkove, tramvaj itd. - druga anegdota, ne tako omiljena kod subotičana, čije poreklo se ne zna je "da je Subotica najveće selo Evrope". Međutim valja istaći, da i pored znatne izmene fizičkih struktura primerenih sadašnjem arhitektonskom jeziku, do danas je još uvek u upotrebi izraz "idem u GRAD"! misleći pri tom na njegov CENTAR.
Železnička pruga Segedin-Subotica-Sombor izgrađena 1869. godine sa planiranim njenim daljim nastavkom prema Zagrebu i Rijeci, svojom trasom tangirala je zacrtanu urbanu praosnovu i bila je za ono doba sasvim planerski ispravno locirana u odnosu na grad.
XX vek
Tokom ovog veka urađena su četiri plana grada /GUP-a/, a sada je u toku izrada novog generalnog plana /GP-a/.
Početkom veka GRAD započinje proces postupnog horizontalnog širenja, izvan njegove prvobitne planski utvrđene urbane osnove, i to posebno prema istoku, na prostorima dotadašnjih vinograda i bašta. Pošto su svi dotadašnji delovi grada imali svoje toponime tako je i ovaj dobio svoj - "Baštenski grad - Kertvaroš", koji mu je i do danas sačuvan, uostalom kao i u drugi delovi grada, posebno kod starijeg stanovništva.
Dvadesetih godina proširena je dotadašnja urbana osnova i utvrđena je nova granica GRADA. Pripojen mu je ovaj istočni deo, kao i dotadašnje planski izgradeno selo Aleksandrovo. Drugim planom grada iz 30-tih godina ovaj istočni deo grada još je proširen prema istoku i utvrđena regulacija novih ulica u ovom pridodatom delu urbanoj osnovi.
Posle II svetskog rata, tačnije l954. godine urađen je jedan od prvih posleratnih urbanističkih planova grada u Srbiji /Generalni regulacioni plan/.(6) Ovim planom mahom je zadržana već prethodnim planom definisana granica rasprostiranja grada, ali mu je pripojen i Palić.
Sa aspekta planirane izgradnje fizičkih struktura utvrđeno je zoniranje povećanjem gustine stanovanja i samim tim i spratnosti objekata. Maksimalna spratnost od P+3 predviđena je u centralnoj zoni GRADA na koju se nadovezuje planirana izgradnja od P+2 i dalje opada prema obodu na spratnost P+1, da bi se na samom obodu završila sa prizemnom izgradnjom. U svim ovim planiranim zonama razlikuje se unutar njih - "gusto, srednje i retko naselje". Pored glavnog centra predviđena su i četiri podcentra.
Značajno je istaći i planom predviđenu rekonstrukciju saobraćajne mreže unutar urbane osnove kao i obodnih saobraćajnica za tranzitni saobraćaj. Takode je planirano i proširenje tramvajske mreže za teritoriju GRADA i Palića, kao javnog prevoza /prva tramvajska linija 1897. godine/.
Svakako, jedan i do danas nerazrešenih, ali aktuelnih problema saobraćajnog povezivanja je veza "starog" dela grada sa pomenutim proširenjem prema istoku - "baštenskim" delom grada, jer je železnička pruga sa stanicom ostala u današnjem CENTRU GRADA nakon njegovog širenja. Značajno je pomenuti i planirano centralno groblje.
Za GUP rađen 1962/63. se može reći da nije sa aspekta planiranja uneo bitnih konceptualnih promena u strukturi urbanog tkiva. Novina mu je da je po tadašnjem trendu planiranja grad podelio na uži i širi građevinski reon. Unutar užeg građevinskog reona podelio je grad na administrativne jedinice - stambene zajednice, planirane sa 7-10.000 stanovnika sa svim pratećim funkcijama u njihovim podcentrima.
Grad je tada imao 71.000 stanovnika, a GUP-om je planirano za naredni period 100.000 stanovnika sa povećanjem gustina stanovanja po stambenim zajednicama.
Zanimljivo je pomenuti, vezano za centar grada, da je 1965. raspisan konkurs za njegovo uređenje, prema kojem je 1967. urađen i Detaljni urbanisticki plan CENTRA GRADA, koji u svojim glavnim potezima razaranja organski i planski formiranih urbanih i fizičkih struktura, srećom nije realizovan.
U narednom GUP-u Subotica-Palić urađenom 1983. godine ovaj prostor je stavljen pod zaštitu i utvrđen kao ambijentalna celina. Istim planom je i centralni deo banjskog naselja Palić uz obalu istoimenog jezera utvrđen kao ambijentalna celina sa značajnim fizičkim strukturama i prirodnim karakteristikama koje se kao takve štite i unapređuju.
Ovaj GUP čija revizija je u toku, još je više proširio granice građevinskog reona, ali je njima obuhvatio i industrijske zone, koje tangiraju gradsko područje, za razliku od prethodnog plana grada. Po pitanju industrije definisao je površine namenjene "nečistoj i čistoj" industriji, te ostaloj privredi. Sa aspekta stanovanja diferencira se zona kolektivnog stanovanja u kontinuitetu već započete, tj. realizovane, individualno stanovanje I sa povećanjem gustina i zamenom dotrajalog stambenog fonda, a na samom severnom obodu grada individualno stanovanje II niskih gustina /do 50 st/ha /.
Prema saobraćnoj studiji režim saobraćaja je revidiran i prilagođen realnim potrebama, sa obilaznicom oko zaštićenog gradskog jezgra, gradskim saobraćajnicama prvog i drugog reda i obilaznicom oko grada namenjenoj posebno tranzitnom saobraćaju. Za razliku od prethodnog plana, ovim je grad administrativno podeljen po Mesnim zajednicima, sa pratećim funkcijama unutar podcentara.
Analize pojedinih faza rasta grada
Prostorno širenje grada
U prvim decenijama XX veka, grad se kontinuirano širi u horizontalnom pravcu prema istoku - "Baštenski grad-Kertvaroš". Ovaj prostor se u dva maha planski pokušao realizovati, ali se u tome samo delimično uspevalo. Karakterisala ga je individualna stambena izgradnja niskih gustina.
U periodu od sredine veka pa do 90-tih godina može se konstatovati da je planski izgrađeno više delova naselja tipa individualnog stanovanja u okviru proširenih granica grada. U istom periodu delimično su planski realizovani pojedini delovi grada namenjeni kolektivnom stanovanju u skladu sa planiranim urbanističkim potezima.
Većina objekata su neprimerene spratnosti gradu, što se posebno odnosi na južni deo naselja - "Prozivka". Ovo naselje "spavaonica" sa 10.000 stanovnika je bez adekvatnih pratećih sadržaja, koji se tek u zadnjoj deceniji postupno izgrađuju, a karakteriše ga gustina stanovanja do 400 st/ha. Unutar zaštićene zone urbanog jezgra sporadično se grade novi objekti u skladu sa očuvanjem ambijenta i sa ciljem njegove revitalizacije u celini.
Prilikom pristupanja reviziji poslednjeg plana grada, na osnovu najnovijeg aerofotogrametrijskog snimanja l999. godine, i njegovim poređenjem sa istim iz 1978. godine, te uvidom stvarnog stanja u prostoru, konstatovano je da je GRAD IZMAKAO PLANSKOM UREĐENJU, tj. iz "ruku njegovih planera".
Ova konstatacija se posebno odnosi na severoistočni i severozapadni deo grada na prostorima nekadašnjih voćnjaka i vinograda, pa i planiranog zaštitnog pojasa zelenila.
Karakteristike urbanih i fizičkih struktura
Urbane strukture
Na aerofotogrametrijskim snimcima grada iz 1978. vidljiva je urbana morfologija grada u kojoj su jasno čitljive planski izgrađene strukture individualnog stanovanja po obodu grada unutar utvrđenih granica, kao i neplansko - "divlje" individualno stanovanje, van granica grada duž glavnih putnih pravaca.
Isto tako je jasno uočljiva i započeta planirana koletivna stambena izgradnja koja nije dovršena i kao takva ostavila je za sobom nedorečene urbane prostore "načetih" urbanih blokova.
U poslednjim decenijama XX veka primetna je relativna stagnacija u procesu gradograditeljstva u ostalim funkcijama (industrija, sport, rekreacija, turizam i slično).
Razvoj grada, shodno mogućnostima, pratilo je potrebno infrastrukturno opremanje. U ovom periodu urađena su dva nova kolektora da bi se zadovoljili postojeći i očekivani kapaciteti kolektivne i regenerisane stambene izgradnje kao i prečistač gradskih otpadnih voda.
Godine 1985. konačno je formirana i uredena pešačka zona unutar zaštićenog urbanog jezgra. Nesretnom studijom ekonomski je dokazano l974. godine (u doba početaka svetske naftne krize) da je tramvaj kao gradsko prevozno sredstvo nerentabilan, te je ukinut i zamenjen autobuskim saobraćajom, i to mahom u ulice sa neprimerenim profilom.
Glavna autobuska stanica, mesnog i međumesnog saobraćaja se "raznim planskim predlozima selila i konačno locirala na pogrešnu sadašnju lokaciju - planski, dakle!", ne povezujući drumski i železnički saobraćaj zašto su postojali stvarni uslovi u gradskom tkivu. Ovo se ističe zbog propuštene, čitav vek planirane ideje o povezivanju podhodnikom urbane praosnove i novoformiranog istočnog dela - "baštenskog" grada u narastanju, koji je i sada podužno odvojen od grada železničkom prugom.
Ukidanje tramvaja i lociranje nove autobuske stanice uslovilo je rekonstrukciju dve saobraćajnice koje prolaze kroz grad i tangiraju zaštićenu zonu urbanog jezgra. Ove rekonstrukcije saobraćajnica I reda, u osnovi su i izvedene prema GUP-u.
Fizičke strukture
Fizičke strukture, kao prostorni elemenat vizuelizacije GRADA, čine ujedno i psihološku kategoriju ukupnog doživljavanja gradskih struktura, njegovog trajanja u vremenu i prostoru kao i svih promena koje su se u kontinumu njegovog trajanja dešavale. One čine svaki grad sebi svojstvenim i prepoznatljivim.
Sretnim sticajem okolnosti, iz analitičkog dela GUP-a za 1963. godinu sačuvan je grafički prilog iz 1959. godine sa jasnim prikazom strukture izgrađenosti građevinskog fonda i materijala popločanja ulične mreže. Na ovom grafičkom prilogu jasno je uočljivo da su objekti u centralnoj zoni grada, i mestimično duž glavnih prilaznih puteva izgrađeni od čvrstog materijala, a na ostaloj teritoriji grada od mešovitog materijala - čerpića ili naboja, tj. od nekvalitetnog građevinskog materijala.
Objekti koji su izgrađeni do I svetskog rata i dali karakterističan lik gradskog centra, su zadržani, a proces njegovog pograđivanja je nastavljen više ili manje uspešnim interpolacijama u periodu između dva svetska rata, te i ovi uživaju spomeničko svojstvo. Na teritoriji zaštićenog urbanog jezgra, nastavljen je i dalje proces gradogradnje. Za svaki novi objekat koji se interpoluje u ovaj prostor izdaju se uslovi od strane Zavoda za urbanizam i Zavoda za zaštitu spomenika kulture, kako bi se isti uklopio u ambijent, ali i bio svedočanstvo sadašnjeg arhitektonskog jezika, našeg vremena. Vodi se računa o revitalizaciji objekata iz ranijih perioda poznatim principima revitalizacije, a najčešće stavljanjem u funkciju postojećih podrumskih i tavanskih prostora.
Po obodu, van granica urbane praosnove, a unutar granice grada prema planu grada iz 1963. godine izgrađena su planska naselja individualnog tipa stanovanja sa planiranim gustinama.
Prostor između zaštićenog urbanog jezgra CENTRA GRADA i NOVOPLANIRANIH i tako izvedenih delova grada, diferencira se u dve zone: na individualnu plansku stambenu izgradnju do oboda urbane praosnove i na "divlju" gradnju koja se nadovezuje na istu.
Ovaj građevinski fond najvećim delom karakteriše prizemna stambena izgradnja niskih gustina i primena nekvalitetnog građevinskog materijala (mešoviti, čerpić ili naboj). Tako se na prostoru sadašnje urbane osnove stvorila jedna MEĐUZONA delimično kontrolisane izgradnje, delimično nekontrolisane "divlje" izgradnje.
Ova uočena MEĐUZONA zasigurno treba novim planom da bude predmet REPLANIRANJA sa ciljem REGENERACIJE u urbano tkivo.
Kolektivna stambena izgradnja sporadično se realizovala planski počev od 50-tih godina pa do kraja ovog veka, sa napomenom da se u pojedinim zonama gradilo sa neprimerenom spratnošcu i gustinama prema karakteru grada u celini i to gotovo po pravilu bez pratećih funkcija, dakle tipa tzv. "spavaonica". Ove prostore teško je sada replanirati ili doplanirati, pogotovu po pitanju spratnosti, no može se samo konstatovati da su se i ovi planski zahvati po vlastitoj oceni negativno upisali u urbani pejzaž.
Uzroci i posledice
Ciklične promene političkih, a samim tim i društveno-ekonomskih odnosa manje prisutne u XIX veku, ali zato u burnom XX veku naročito izrađene i učestale svojim brojnim ratovima i ekonomskim krizama, direktno su za posledicu imale uticaj na promene urbane osnove GRADA čitljive i po njegovim fizičkim strukturama, nastalim u različitim periodima.
Njih su pratile i migracije stanovništva ka gradu stvarajući i novi tip socijalne kategorije građana uslovno nazvanih "građani ruralnog tipa", koji su napuštajuci zemljoradnju, dolazili u grad da bi postali radnička klasa, bez adekvatnih uslova življenja u gradu, što ih je primoravalo da izgrade u neposrednoj blizini GRADA "krov nad glavom" sa minimalnim uslovima stanovanja i infrastrukturne opremljenosti i tako je započeo proces "divlje" izgradnje koja se postupno, vremenom legalizovala i delimično infrastrukturno opremala, što je svakako imalo za posledicu horizontalno širenje gradske teritorije, tj. njegove urbane osnove i ekonomski neopravdano infrastrukturno opremanje. Tako su i nestali salaši, kao poljoprivredni izraziti potencijal ovog grada.
Ovaj proces posebno je izražen u periodu od 50-tih do 60-tih godina. Samim tim trendom povećavani su i industrijski kapaciteti, koji su mahom danas gotovo svi u stečajnom previranju. Politička orijentacija neulaganja u pogranične gradove, među koje spada između ostalih i Subotica, počev od kraja I svetskog rata usporila je građenje grada.
Ne beznačajnu ulogu odigrali su i zahvati u procesu gradogradnje i "ona rešenja", koja su imala svoj trend politike iza kulisa, koja su već u samoj svojoj viziji bila pogrešna, ali su ipak relizovana sa pokrićem izrada studija, kao što je slučaj sa lokacijom i koncepcijom prečistača otpadnih voda, ukidanjem tramvaja kao gradskog saobraćajnog prevoznog sredstva, lokacija nove autobuske stanice međumesnog i mesnog saobraćaja, no to već zadire i u etičko pitanje autora tih studija sa profesionalnog aspekta. Po pravilu, autori ovih studija nisu bili stručnjaci iste branše iz grada, koji bolje poznaju prolokalnu problematiku, već su one naručene od "kompetentnijih stručnjaka istog profila", ali iz drugih gradova!
Problematična je bila i strateška politika i konceptualna opredeljenja SIZ-ova za stambeno komunalnu izgradnju. Posebno je kritici moguće podvrći pristup kolektivne stambene izgradnje, gde se zbog manje eksproprijacije uglavnom prizemne stambene izgradnje, povećavala neprimereno spratnost novoizgrađenih objekata uz minimalno ulaganje u infrastrukturnu opremljenost, ne vodeći računa o kontinuiranim urbanim potezima. Sve se to dešavalo u poslednje tri decenije XX veka.
Na kraju, možemo i mi sami planeri sebi postaviti etičko pitanje, da li smo sve urbanističke planove uradili i potpisali, sa dubokim uverenjem da su oni uistinu produkt našeg vlastitog osmišljavanja gradskih prostora, ili možda postoje i oni koje smo uradili i potpisali pod raznoraznim pomenutim ili ne pomenutim pritiscima - naručilaca.
Ocena o neodrživosti grada
- Začudo i pored kontinuirane planske dokumentacije puna dva veka danas se može konstatovati da je iz navedenih razloga grad izmakao iz ruku njegovih planera...
- Sasvim slobodno sa kritičkim osvrtom nakon sprovedene analize može se dati ocena da je XIX vek, posebno njegova druga polovina bila uspešnija u procesu planiranja i njegovog sprovođenja, te da je uspela zadržati GRAD unutar zacrtanih granica i od njega, posebnog njegovog i danas zaštićenog urbanog jezgra sačiniti danas tako prepoznatljivi lik zadobiven na prekretnici ovog i narednog XX veka.
- Nažalost ta konstatacija, se ne može izreći za dvadeseti vek, i pored stalne prateće planske dokumentacije. PROBIVŠI JEDNOM PLANSKI UTVRĐENE GRANICE GRAD SE, SVE DO DANAS, NEZADRŽIVO ŠIRI U HORIZONTALNOM PRAVCU.
 |
Grafički prilog 2:Uporedni prikaz granica grada na kraju XX veka |
Moglo bi se zaključiti u ovom kratkom sinopsisu, da je proces planskog gradograditeljskog opusa XIX veka uz daleko veće teškoce u privođenju nameni zacrtane buduće gradske prostore, od palanke iz XVIII veka stvorio grad za XX vek, a da je isti taj stvoreni grad u XX veku i pored kontinuiranog planiranja na samom kraju veka počeo da gubi ukupno sagledano svojstvo GRADA i da se ponovo pretvara u PALANKU za naredni XXI vek !
U čemu je onda zapravo problem neodrživosti - odnosno gde je odgovor na pitanje ODRŽIVOSTI grada?
Odgovor na to pitanje, zasigurno treba potražiti u disciplini sprovođenja planova, odnosno ili nedisciplini u procesu gradogradnje u momentu kada ona izmiče iz ruku njegovih planera. Svakako u tome opredeljujuću ulogu imaju i pomenute burne ciklične promene XX veka - političke, ratovi, ekonomske krize, nestručni pristupi odgovarjucih službi za staranje o procesu gradogradnje i zasigurno još podosta toga individualnog - misli se na planere.
Smernice za održivost i razvoj
Ako smo ovom analizom uspeli dijagnosticirati uzroke ODRŽIVOSTI i pojedine faze NEODRŽIVOSTI GRADA Subotice, onda je moguće definisati pravce sa ciljem njegove dalje ODRŽIVOSTI.
Zoniranje urbanog tkiva prema novozacrtanim granicama grada - odnosno njegove buduće urbane osnove
Kako bi se i dalje mogla planski usmeravati gradogradnja sa jasnim ciljem njegove ODRŽIVOSTI kao urbanog tkiva sa svim obelžjima GRADA, neophodno je izvršiti zoniranje njegove urbane osnove, sa različitim pristupima planiranju u pojedinim definisanim zonama.
Globalno unutar nove urbane osnove definišu se četiri ZONE :
- ZONA CENTRA GRADA -zaštićeno urbano jezgro
- ZONA REGENERACIJE URBANOG TKIVA - međuzona
- ZONA PLANSKE INDIVIDUALNE STAMBENE IZGRADNJE
- ZONA NEPLANSKE - "DIVLJE" STAMBENE IZGRADNJE.
Za svaku od ovih zona propisat će se posebne mere za sprovođenje plana.
A. Zona centra grada
Danas zaštićeno urbano jezgro, njegov CENTAR, postalo je i ostalo sinonim za GRAD Suboticu. Uspelo se kao celina planski formirati uz mnogo napora tokom XIX veka u gradski centar. Trend primerenog procesa njegovog pograđivanja, zamenom neprimerenih fizičkih struktura zamenom novim nastavljen je i u periodu između dva svetska rata. Kao uistinu neki "genius loci", uspeo je gotovo u celini odoleti bombardovanju u II svetskom ratu, i trendu pomodnog urbanističkog planiranja gradova počev od razaranja nasledenih gradskih centara u periodu izmedu 60-tih i 70-tih godina, za razliku od nekih gradova kod nas, mada je postojao i za to DUP, ali iz pomenutih razloga nije srećom po GRAD realizovan.
Ako je dakle i pored svih pretnji o razaranju njegovih struktura uspeo ostati ODRŽIV kao zaštićena ambijentalna celina, za planere je još ostalo dovoljno prostora za kontinuirano planiranje nastavka procesa njegovog pogradivanja. Ovaj proces bi se ogledao u osmišljavanju prostora zatečenog iz minulog perioda i njegovog dooblikovanja za potrebe predstojeceg doba. Ostalo je još dovoljno prostora za primerene interpolacije novih fizičkih struktura u zaštićenom ambijentu, potpune revitalizacije pojedinačno zaštićenih objekata, čak i uz moguće nadogradnje. Mogućnosti proširenja pešačke zone nadalje delikatnim i osmišljenim rekonstrukcijama pojedinih saobraćajnica unutar njega, pitanje razređenja parkiranja motornih vozila unutar ili za čitavu zonu, dokompletiranje infratstrukturne opremjenosti, tretmana urbane opreme i još podosta onog što se može sada sagledati ili će se ubuduće javiti i još nege druge potrebe za njegovo očuvanje i oplemenjivanje bez sumnje ovog najdragocenijeg gradskog prostora. Obzirom da samo urbano jezgro karakteriše struktura urbanih blokova, zasigurno u proces njegove revitalizacije treba staviti akcenat i na unutrašnja dvorišta sa ciljem dokompletiranja sadržaja u funkciju centra grada.
B. Zona regeneracije urbanog tkiva
Ova izgrađena međuzona delimično planski delimično neplanski, u prostornom smislu na teritoriji urbane osnove nalazi se između urbanog jezgra i planske izgradnje poslednjih decenija - ZONE C, dakle u samom GRADU, ali sa objektima - fizičkim strukturama prestarelim po materijalu i neprimerenim po izgledu gradskim, /današnji pojam građanske arhitekture/, a i sa niskim gustinama stanovanja. Iz tih razloga težište za naredni planski potez nalazi se upravo u REGENERACIJI NJENIH URBANIH I FIZIČKIH STRUKTURA I TO PRIMERENIH GRADSKIM, KOJI BI TREBAO NA PROSTORU URBANE OSNOVE da čine logičan prelaz izmedu zone A - CENTRA i zone C - PLANSKE INDIVIDUALNE STAMBENE IZGRADNJE.Procesu regeneracije ovog urbanog tkiva zasigurno treba višeslojno ali radikalno planski pristupiti, čiji bi se izvesni rezultati, ako budu kontinuirano sprovodeni, mogli očekivati tek sredinom ovog veka. Svakako jedan od osnovnih, moguće i najznačajnijih planskih poteza je na rekonstrukciji infrastrukturne opremljenosti.
Kao prioritet svakako je akcenat potrebno dati na rekonstrukciju i plansku regulaciju saobraćajnica, I i II reda i njihovog povezivanja sa centrom i obilaznicama oko grada. Ovu rekonstrukciju saobraćajne mrže prema očekivanom intezitetu saobraćaja treba dosledno i kontinuirano sprovoditi uz maksimalno uvažavanje organski formirane saobraćajne mreže, posebno glavnih gradskih saobraćajnih arterija. Ovo trasiranje, normalno podrazumeva i kabliranje čitave nadzemne EE i TT mreže, te sadnju drvoreda prema planu čiji puni pejzažni i ekološki efekat će tek uslediti posle tridesetak i više godina.
Naime, konstatovalo se da su mnogi dvostruki drvoredi sađeni početkom prošlog veka, posebno u ovoj zoni, koji tek sada daju svoj puni efekat, delimično "osakaćeni" sa one strane gde prolazi nadzemna EE i TT mreža, koja je došla nakon njihovog uspešnog rasta. Isto tako valja replanirati i vodovodnu i kanalizacionu mrežu. Posebno je tu važna kanalizaciona mreža i njeno koncipiranje na razdvajanju odvoda, atmosferske i otpadne vode.
U tom smislu preispituje se već mogućnost preusmeravanja dela otpadnih voda (atmosferskih), ka postojećoj crpnoj stanici i njenim prebacivanjem u prirodni vodotok Cikera, koji se uliva u Tisu kod Bačkog Petrovog Sela. Postojeći prečistač dovršiti uređajem za biološko prečišćavanje, vrlo bitnim za floru i faunu jezera Palić i ukupan eko-sistem samog jezera kao turističke zone, a posebno njegovu povezanost sa Ludoškim jezerom kao već zaštićenim prirodnim rezervatom.
Svi ovi kapitalni zahvati u regeneraciji posebno ove gradske zone nezavisno od faznosti i dinamike svoje realizacije, ne treba da budu smetnja i prepreka za obnovu fizičkih struktura u njoj, već naprotiv stimulacija za njihovu regeneraciju i stimulaciju uz prateće podzakonske pravne akte na nivou grada te i njihovo rigorozno sprovodenje.
Naredni period iziskuje realizaciju centralnog groblja, obzirom da su sada postojeća groblja, a ima ih pet urasla u sadašnje gradskog tkivo, bez mogućnosti proširenja.
C. Zona planske individualne izgradnje
Obzirom da je ova zona planski izgrađena i infrastrukturtno gotovo u potpunosti opremljena ne znači da se i u njoj ne mora preispitati i delimično replanirati posebno sadašnji režim odvoda atmosferskih voda, koji se u dosadašnjem periodu, kod jedinstvenog sistema pokazao prilikom porasta podzemnih voda, neefikasnim u pojedinim delovima ovih naselja. Na Paliću, gde je planiran separatni sistem, koji nije u celosti izveden nove fizičke strukture su bivale ugrožene, a posledice su zadobile karakter elementarnih nepogoda.
D. Zona neplanske - "divlje gradnje"
Može se nažalost konstatovati da je ona stvarnost u fizičkom prostoru, po obodu, ali van zacrtane planske granice grada. Isto tako može se reći da je to i "gradski" najskuplji deo grada, sa gotovo po pravilu najjeftinijom izgradnjom fizičkih struktura. To najskuplji odnosi se na izgradnju na poljoprivrednom zemljištu i razuđenu infrastrukturnu mrežu. Stiče se utisak da po osnovu ovog važeća zakonska regulativa nije po svim osnovama baš najsretnije i sinhrono regulisala ovaj gradski problem. Misli se na Zakon o planiranju i i uređenu prostora i naselja, Zakon o poljoprivrednom zemljištu i Zakon o posebnim uslovima za izdavanje gradevinske, odnosno upotrebne dozvole za određene objekte; kao i neke podzakonske akte. Moglo bi se reći da oni u sebi nose protivrečnosti o održivosti grada i zaštiti poljoprivrednog zemljišta stimulišući odnosno destimulišući održivost grada u odnosu na poljoprivredno zemljište.
Ova konstatacija o SKUPOM delu grada za grad, podseća na onu anegdotu sa samog pocetka XX veka, već izrečenu, no zasigurno se nije odnosila na tada nezamislivu pojavu nekontrolisane gradnje obzirom da su se tada striktno poštovali propisi o gradnji i uredenju grada. Divlja gradnja u prostoru podseća na jednu drugu, zapisanu: "Na pitanje kraljice Marije Terezije (potonje carice) jednoj staroj Bunjevki - da li je stvarno lepa ta Subotica varoš? ovako joj je odgovorila: Izvadila je iz džepa šaku pasulja, rukom ga posejala i razbacila po stolu. Pasulj se zbrda zdola rasuo i kako se u najlepšem neredu smirio, stara žena (koja je naravno imala toliko osećaja za estetiku) je rekla - Pogledajte uzvišena gospođo u svakom zrnu pasulja zamislite sebi po jednu kuću". Prema aerofotogrametrijskim snimcima nemožemo se uistinu otrgnuti utisku o ispravnosti te uporedbe sa sadašnjom divljom gradnjom (7).
Na osnovu naredbe kraljevskog komesara Magistrat grada Subotice je 4.juna 1820. godine objavio zabranu zidanja i pokrivanja objekata bez odobrenja, a u slučaju da se ipak usudi, sve će biti srušeno, prekršitelj kažnjen, a po potrebi i majstori (8). Očito da je ta naredba imala svoj efekat u procesu gradogradnje.
Koliko je nama poznato u novijoj istoriji grada još nijedan objekat nije porušen zato što nije imao potrebnu dokumentaciju - dozvolu za gradnju, niti je prekršitelj bio kažnjen, a kamoli tek izvođač radova!
Etapnost realizacije
Poučeni iskustvima planera iz prošlosti ovog grada, koji su ga osmišljavali često i radikalnim planskim zahvatima od buduće važnosti za funkcionisanje gradskog organizma uočili smo da su se neke osnovne konceptualne ideje ipak realizovale pored niza izmena i korekcija osnovne gradograditeljske ideje posle čak i više od pola veka trajanja.
Sa aspekta etapnosti faza realizacije novog plana valjalo bi akcenat staviti na:
Prateća pravna regulativa i sprovođenje plana
Važeća zakonska regulativa na nivou Republike Srbije sa svojim Zakonima i pravilnicima je uglavnom jasna i decidirana te se kao takva mora primenjivati, mada su u praksi neki put pojedini zakoni sa odredbama dolazili u koliziju ili nisu jasno precizirali ulogu planiranja i uređjenja prostora, no to je šira problematika.
Osnovni problem u sprovođjenju svih nivoa urbanističkog planiranja je u suštini, bar na ovom primeru Subotice, nedostatak odgovarjuće regulative na nivou podzakonskih akata, koji su po našem mišljenju u nadležnosti GRADSKE UPRAVE, naravno usaglašeni sa pozitivnim zakonskim aktima, prema kojima su i rađeni urbanistički planovi. Od kraja XVIII veka, pa do kraja XIX veka u Subotici su se primenjivala i sukcesivno proširivala, tj. dopunjavala šest upustava za proces pograđivanja grada, sa vrlo jasnim i nedvosimslenim odredbama o realizaciji planova. Forimrane su komisije za uređivanje grada koje su bile zadužene za staranje o sprovođenju planova. Među njima je značajnu ulogu imala gradska građevinska inspekcija!
Poslednji građevinski pravilnik gradske opštine Subotica, izdat je izmeđju dva svetska rata i ima 124 člana u kojima jasno i nedvosmisleno precizira svaku aktivnost vežano za građenje i sprovodenje još uvek važećeg regulacionog plana iz l895 godine i regulacionog plana, za "baštenski grad" iz l925. godine (čl.121) s napomenom da isti važe do "izrade i određenja novog regulacionog plana i uredbe o njegovom izvođenju"! Zbog nedostatka adekvatnog podzakonskog dokumenta za sprovođenje planova stvoreni su preduslovi za nedisciplinu njihovog sprovođenja u prostoru i pojavu bespravne i "divlje" gradnje. Očito, iz prakse sledi neophodnost ovakvog dokumenta, koji bi na nivou grada regulisao sve odnose u njegovoj gradogradnji.
VALJALO BI U OKVIRU NJEGA UTVRDITI I STIMULATIVNE MERE ZA PODSTICANJE PLANSKE GRADNJE U CILJU REALIZACIJE PLANOVA OD STRANE GRADSKE UPRAVE, SA NIZOM OLAKŠICA, KOJE BI BILE U INTERESU I GRAĐANA I NJIHOVOG GRADA KOJI GRADE I U NJEMU ŽIVE.
Kao što smo utvrdili povremeni istorijski "pragovi", ili bolje reći "delimicni vakumi" u razvoju grada su neminovan proizvod društveno - ekonomskih i političkih faktora u kojima postoji samo jedan nametnut koncept u svim oblastima planiranja, a to je koncept "održivog razvoja". Pojam "održivog razvoja" se svodi na pojedinačne i delimične intervencije u prostoru kako bi se omogućio kakav takav razvoj grada i sprečilo njegovo "odumiranje", a sa druge strane u globalnom smislu da bi se ostavila mogućnost budućim korisnicima prostora za njegov dalji razvoj u povoljnijim uslovima.
Pomenuti periodi, u kakvom se trenutno sada i mi nalazimo, predstavljaju izuzetan izazov i iziskuju posebnu odgovornost za planere svih struka vezanih za gradogradnju. Situacija u kojoj se nalazimo zahteva od nas izuzetnu fleksibilnost, strpljivost i upornost... Fleksibilnost u komuniciranju na relaciji društveno-političke strukture - planeri - potencijalni Investitori. Strpljivost u odnosu prema zakonodavcima, koji u vremenu stalnih promena pokušavaju da donesu adekvatnu regulativu koja bi omogućila lakše, konkretnije i "životnije" planiranje. Upornost u "apsolutnoj" zaštiti struke, čuvanju stvorenih vrednosti i njihovom pravilnom tretmanu - zaštiti životne sredine i sprečavanju njene dalje uzurpacije, a najvažnije je ostavljanje dovoljno "širine" budućim korisnicima prostora kako bi mogli (kad za to dođe vreme) ostvariti brži i kvalitetniji razvoj grada.
Beleške
(1) Bačić, S. - POVELJE, slobodnih kraljevskih gradova Novi Sad, Sombor i Subotica, Bačić Slaven, Subotica, 1995, str.165,
(2) Državni arhiv NR Mađarske, Budimpešta - Signatura S 11 No 1028/2 Prva rukopisna karta teritorije grada iz 1778.god od Karla Leopolda Kovača /op.aut./.
(3) Vlašić, G. - Istorijski arhiv Subotica, - F: 003, Kartografska zbirka,
Signatura 3.1.1.2. Plan šančeva, 1826. godine.
(4) Ulmer, G. - Istorijski arhiv Subotica, - Analitički inventar, Kraljevski komesari Irneny, M., Gludovac, J. i Sculteti F., (period od 1782 do 1823. god. - rukopis ).
(5) Istorijski arhiv Subotica, - Fond : F 272, Magistrat sl.kr.gr.Subotica, Knjige katastra premera intraviluma 1838/39 od I-VIII kruga.
(6) Arhivska dokumentacija Zavoda za urbanizam
(7) Iványi István. - Szabadka története II. rész, Szabadka, 1892, str. 632
(8) Videti belešku četiri.
Autori rada:
Mr Antun Rudinski, dipl.ing.arh.
Petar Andrić, dipl.ing.arh.
J.P. Zavod za urbanizam, izgradnju i uređivanje opštine Subotica
Development maintainig of city Subotica
Antun Rudinski and Petar Andrić
City Planning Institute of Subotica, Public Firm for city planning, construction and arranging of comune of Subotica
Planned city boundaries in relation to its regional dispersion
Subotica is one of few cities in Yugoslavia which has a continuous region-planning documentation since XVIIIth century until nowdays. On the turning point of XVIIIth and XIXth century the first city boundaries and the future city center in it, were determined. It resulted with planned arranging of city parts, especially its today's center, by which Subotica gains its remarkable TOWN APPEARANCE on the turning point of XIXth and XXth century.
In the XXth century four city plans were made (General Urban Plan), and the new General Plan is in progress. Phenomenon of continuous and unplanned expansion of town urban base is noticed, during analyzing previous plans and the real situation in the region (analyzing planned - realized). The town spreaded by edges, outside planned buondaries. Physical structures of rural residence type on agricultural terrain without planned regulations and accompanying infrastructure were formed. Socially endangered population settled down in these regions, making obligations for the town. Such unplanned building began to unbuild the town, and the town didn't succeed to stop this process. In each new General Urban Plan »planners« tried to restrain this process of town ruralisation by joining it to urbanized region. During periods of relative economic welfare, some parts of the town were built according to plans, with physical structures of collective and individual residence, during periods of relative economic welfare.
Having in mind periodically unplanned and extorted »unjustified« horizontal spreading of the town, as a consequence, inter-zones with dilapidated and (for town) inappropriate physical structures arised by the earlier edges of the town. A conclusion is intruding: in the period of making the new General Plan it has to be place emphasys on replanning these very zones, more exactly, regenerating them with new, appropriate to town physical structures and population density.
The town has to establish measures, side by side with planned documentation, to stop the process of regional spreading and further unbuilding of town, and to persist in real process of town-building with elementary and clear goal of its maintenance.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |